-
Qarapapaq və Tərəkəmə adları ilə tanınan türk-
lər eyni etnik qrupa mənsub olub, yaşadıqları böl-
gələrdə hər iki adla da tanınırlar. Qarapapaqlar və
ya Tərəkəmələr bu gün Gürcüstanın Borçalı bölgə-
sində, Azərbaycanın Gəncə, Tovuz, Qazax və Gə-
dəbəy rayonlarında, İranın Sulduz bölgəsində, həm-
çinin Türkiyənin Qars, Ardahan, Ağrı, Muş, Sivas,
Amasya və Tokat şəhərlərində yaşayırlar. Müxtəlif
dövrlərdə Azərbaycan, Gürcüstan və İran türklə-
rinə məxsus dövlət və xanədanlıqların tərkibində
mühüm güc mərkəzinə çevrilən Qarapapaqlar, Qa-
zax-Şəmsəddin xanlığı, Borçalı sultanlığı kimi si-
yasi qurumlar da yaratmışlar. Hazırda Qarapapaqlar
bir icma halında beş ölkədə məskunlaşmışlar.
Türk xalqlarının toy adət-ənənələri onların ta-
rixinin, mədəniyyətinin və folklorunun mühüm da-
şıyıcısıdır. Toy və evlilik ənənələri bölgələrə görə
fərqlənsə də, keçmişdən günümüzə qədər gələn zən-
gin mədəni irsi özündə əks etdirir. Borçalı, Gəncə,
Tovuz, Gədəbəy, Qazax, Qars, Ardahan, Sivas, To-
kat, Amasya və Ağrı kimi bölgələrdə yaşayan Qara-
papaq türkləri çoxsaylı toy adətlərini bu günə qədər
qoruyub saxlamışlar. Bu ənənələrdən biri olan “şah
qaldırma” və ya “şah bəzəmə” adəti zaman keçdik-
cə müəyyən dəyişikliklərə uğrasa da, bəzi kəndlərdə
hələ də yaşadılmaqdadır. Azərbaycanın Qazax rayo-
nunda, Türkiyənin Ağrı vilayətinin Taşlıçay (Taşlı-
çay) rayonunda və Qars bölgəsində “şah bəzəmə”
98
YANVAR -FEVRAL 2026 No 01 (25)
EARTH AND MAN
INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY SCIENTIFIC - THEORETICAL JOURNAL
YER VƏ İNSAN Beynəlxalq multidisiplinar elmi-nəzəri jurnal
International multidisciplinary scientific - theoretical journal
ənənəsi əsrlərdir ki, bəzi dəyişikliklərlə davam et-
dirilir.
“Şah qaldırma” adəti arxaik (ibtidai) inancların bu
günə qədər gəlib çıxmış bir nümunəsi kimi dəyər-
ləndirilə bilər. Bu mərasimdə müşahidə olunan bir
çox elementlər qədim türk toplumlarında mövcud
olan mədəni dəyərlərlə oxşarlıq təşkil edir. Şah
ağacında yer alan məhsuldarlıq və çoxalma ilə bağ-
lı rəmzlər bu ənənənin bolluq və bərəkət ayini ilə
bağlı olduğunu göstərir. Ətraflı araşdırıldıqda “şah
qaldırma” mərasiminin keçirilməsi və bu mərasim
üçün hazırlanan şah ağacı qədim inancların simvo-
lik təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər.
Ağrı vilayətinin Taşlıçay rayonuna bağlı Yuxa-
rı Toklu kəndində keçirilən toylarda “şah bəzəmə”
ənənəsi bu gün də davam edir. Taşlıçay rayon mərkə-
zindən təxminən 9 kilometr məsafədə yerləşən bu
kənddə yüz illər öncəyə gedib çıxan adət yeni nəsil-
lərə ötürülür. Xüsusilə Qarapapaq kəndlərində qo-
runub saxlanılan bu ənənə toylara rəng və canlılıq
qatır. Azərbaycanın bəzi bölgələrində də toylarda
“şah qaldırma” mərasimi keçirilir; məsələn, Qa-
zax rayonunun Çaylı kəndində şah müxtəlif şəkildə
bəzədilir və zurna-balaban sədaları altında mərasim
yerinə gətirilir. Bu oxşarlıq Yuxarı Toklu kəndində
də müşahidə olunur.
DOI:10.30546/25194011.2026.101.6.1.167
-
№1 - 2026
-
İlhamə Qəsəbova